Tarihte Bugün - 11 Kasım: Varlık Vergisi

Tarihte Bugün - 11 Kasım: Fazlı Köksal, Türk vergi tarihinde en fazla tartışılan vergilerden birisi olan "Varlık Vergisi"ni yazdı

Tarihte Bugün - 11 Kasım: Varlık Vergisi

11 Kasım
1539 - I. Süleyman'ın kızı Mihrimah Sultan, Kubbe Veziri Rüstem Paşa ile evlendi. Düğün 26 Kasım 1539 gününe dek sürdü.
1821 – Dostoyevski doğdu.
1831 – İlk Resmi Gazete Takvim-i Vekayi yayınlanmaya başladı
1914 - Osmanlı Devleti, I. Dünya Savaşı'nda İtilaf Devletleri'ne savaş ilan etti.
1918 - Alman İmparatorluğu ile İtilaf Devletleri'nin ateşkes imzalamasıyla, I. Dünya Savaşı sona erdi.
1920- İstanbul Hükümeti'nin Posta Telgraf Genel Müdürü Şemsettin Bey, Ereğli Posta Müdürlüğü'ne gönderdiği telgrafta, İstanbul Hükümeti'nin Ankara ile haberleşmek istediğini bildirerek bozuk hatların onarılmasını emretti. Ankara Hükümeti ise, hat onarmaya gelen olursa tutuklanmasını ve İstanbul ile haberleşme yapılmamasını emretti.
TBMM'de düğünlerde savurganlık yapılmasını yasaklayan kanun teklifi kabul edildi. Buna göre düğünlerde çeyiz gösterilmesi, iki giyimden fazla elbise konulması, düğün boyunca bir günden fazla çalgı çaldırılması ve ziyafet verdirilmesi, köçek oynatılması, nişan töreni, ağırlık, hediyeler verilmesi yasaklanıyor.
1922 - İstanbul'da telgraflar üzerinde İngiliz sansürü kalktı. Bu nedenle telgrafhanede sevinç gösterileri yapıldı ve kurban kesildi. Sansüre tabi olmayan ilk telgrafı, Hakimiyeti Milliye muhabiri, bu haberi vermek için çekti.
1928 - Bakanlar Kurulu, Millet Mektepleri açılmasını kararlaştırdı.
1935 - İnebolu Vapuru İzmir Limanı'na girerken battı, 24 kişi öldü.
1938 - TBMM, İsmet İnönü'yü oy birliğiyle Cumhurbaşkanı seçti.
1942 - Varlık Vergisi'ne ilişkin yasa TBMM'de kabul edildi.
1947 - Türkiye, Uluslararası Para Fonu'na (IMF) üye oldu.
1959 - Akis Dergisi yazarları Kurtul Altuğ ve Doğan Avcıoğlu, İran Şahı Rıza Pehlevi'ye yayın yoluyla hakaret etmekten 3 ay on beşer gün hapse mahkûm oldular.
1975 - Türkiye Kalkınma Bankası kuruldu.
1976 - Türkiye ile Sovyetler Birliği arasında 10 yıl süreyle elektrik alışverişini düzenleyen anlaşma imzalandı.
1996 - Anavatan Partisi Genel Başkanı Mesut Yılmaz, "Devlet, Emniyet içinde Millî İstihbarat Teşkilatı'na alternatif bir örgüt yarattı. Bugünden sonra, Devlet can güvenliğimizi sağlar diye güvenmeyin" dedi.
1996 - Millî Piyango İdaresi Genel Müdürlüğü, şans oyunu Sayısal Lotoyu başlattı.
2008 - İstiklal Savaşı'nın yaşayan son gazisi Mustafa Şekip Birgöl vefat etti
2019 – Akademisyen, bilim ve siyaset adamı Mümtaz Soysal vefat etti


Günün Olayı
Varlık Vergisi

11 Kasım 1942 tarih ve 4305 sayılı kanunla konulan olağanüstü Varlık Vergisi kanununun resmi gerekçesi, hükûmet tarafından “olağanüstü savaş koşullarının yarattığı yüksek kârlılığı vergilemek” olarak dile getirilmişti. Varlık Vergisi kabul edildiği günden başlayarak Türk vergi tarihinde en fazla tartışılan vergilerden birisi...


Oysa Varlık Vergisi bir servet vergisidir. Servet vergileri de en adil vergilerdir. Özellikle ekonomik buhran dönemlerinde…
Varlık vergisine itiraz edenler; bu verginin adaletsiz, etnik ve dini kimliklere göre salınan tamamen  keyfi ve vergi adaleti hak hukuk anlayışından yoksun olduğunu ileri sürerler… Verlık vergisi hakkında öyle bir algı yaratıldı ki; bu vergiyi çıkaranlar ve uygulayanlar Hitler’in SS kıtalarından farksızdı… Varlık vergisi üzerine filmler çekildi. Romanlar yazıldı… Salkım Hanımın Taneleri,  Aşkale Sürgünleri, Babam Aşkale’ye Gitmedi, Çerkes Adil Paşa’nın Tahsildarlık Günleri vb.


Eleştirenler Varlık Vergisinin, İkinci Dünya Savaşı’nın yarattığı olumsuz koşullarda yürürlüğe konan bir bir uygulama olduğunu, savaş tehdidi nedeniyle bir milyon kişilik bir ordunun silahaltında olduğunu, böyle bir orduyu üretimden çekilmiş bir milyonluk bir işgücü azalmasına rağmen beslemenin ne zor olduğunu, devletin savaşın yükünü kaldıramaz hale geldiğini, aynı dönemde Avrupa'nın birçok ülkesi de savaşın getirdiği ekonomik sıkıntıları aşmak için benzer  bu dönemde ürünlerin fiyatlarının yükselmesinden ötürü olağanüstü kazançlar sağlayan stokçu toptancılar, ithalatçılar,  tüccar ve komisyoncuları çok büyük karlar kazandıklarını, bu fahiş ve gayri ahlaki kazançlarla servetlerine servet katan tüccar ve komisyoncuların büyük çoğunluğunu Rum, Yahudi ve Ermeniler oluşturduğunu, orduyu beslemek için bu haksız kazançların vergilendirilmesi gerektiğini görmezden gelmektedirler…

Dönemin İstanbul Defterdarı Faik Ökte Varlık Vergisi Faciası isimli kitabında, Varlık Vergsinin kabul edilmesini gerektiren şartları şöyle anlatmaktadır; "Paranın gün gün kıymetini kaybetmesi, eşya fiyatlarının durmadan yükselmesi, askeri masrafların yükü altında bütçe mefhumunun kaybolması, ihtikarın alıp yürümesi, halkı da, hükümeti de sinirlendirmekte idi. Muhtekirlere, türedi zenginlere karşı her gün biraz daha yoksulluğu arttığını hissedenlerin diş gıcırtıları açıkça duyuluyordu. Mevzuun çetin tarafı, köşebaşlarının, ithal ve ihraç iskelelerinin, ekaIliyetler tarafından tutulmuş olması idi. Hakim ve müstevli unsur askerlik, memurluk ve benzeri işleri elinde tutmuş, buna mukabil ekaIliyetler tüccar, komisyoncu, tüccar mümessili ve benzeri adlarla ithal ve ihraç eşyası üzerinde muayyen pursantajlar koyarak zenginleşmişlerdi. Bu mevzuda Avrupalı müesseselerin iş yapmak hususunda daima dindaşlarını tercih ettiklerine esef etmemek kabil değildir. Bu münasebetlerin üzeri hafifçe kazılırsa altından ehlisalip seferlerinden kalma paslı Haç mevcut olduğu hayretle görülür".

 Varlık Vergisi kanunu her il ve ilçe merkezinde kimin ne kadar vergi ödeyeceğini belirleyecek servet tespit komisyonları kurulmasını, komisyon kararlarının nihai ve kati olmasını, vergi ödeme süresinin 15 gün ile sınırlanmasını, 15 gün içinde tahakkuk eden vergiyi ödemeyenlerin mallarının haczedilerek icra yoluyla satılmasını, buna rağmen borcunu 1 ay içerisinde ödemeyen mükelleflerin bedeni kabiliyetlerine göre genel hizmetler ve belediye hizmetlerinde çalıştırılmasını öngörüyordu.

Varlık Vergisi'nin hızla toplanması için İstanbul'da da komisyon kurularak başına da o tarihte CHP İl Başkanı olan Suat Hayri Ürgüplü getirilmiştir. (Suat Hayri Ürgüplü 1960’dan sonra Adalet Partisi Milletvekilidir. Başbakanlık da yapmıştır.) İstanbul'daki ticaretin o dönemde yüzde 95'i azınlıkların ve Levantenlerin tekelinde olduğu için verginin mükellefleri de ağırlıklı olarak bu gruplar olmuştur. İstanbul’da kurulan üç komisyon tahakkuk eden vergi listelerini 18 Aralık 1942’de açıkladı. Tahakkuk eden vergilerin %87’si gayrımüslim, %7’si müslim mükelleflere yüklenmişti. Geri kalan %6 değişik kalemlerde olup, bunların da çoğu gayrımüslim azınlıklar ve ecnebilerdi.

Bu arada belirlemeler sırasında bazı vahim yanlışlıklar ve haksızlıklar yapılmış, bazı kişisel düşmanlıklar devreye girmiştir. O dönemin inlü sinema yıldızı Cahide Sonku ile yaşayan kereste tüccarı Parseh Gevrekyan ile alengirli davaları kovalayarak büyük servet yapmış olan avukat İbrahim Ali'nin hemen hemen bütün serveti elinden alınmıştır.

Bu kanun vurguncu ticaret burjuvazisini vergilendirmek amacıyla getirilmiş olmakla birlikte uygulama aşamasında ikincil bir amaç daha güdüldüğü, bunun da ekonomideki azınlıkların gücünü kırarak ekonomideki hakimiyeti Türklere devretmek olduğunu iddia ederler. Bunu da Başbakan Şükrü Saraçoğlu’nun CHP Grubunda söylediği şu sözlere dayandırırlar; “Bu kanun aynı zamanda bir devrim kanunudur. Bize ekonomik bağımsızlığımızı kazandıracak bir fırsat karşısındayız. Piyasamıza egemen olan yabancıları böylece ortadan kaldırarak, Türk piyasasını Türklerin eline vereceğiz. Bu memleket tarafından gösterilen misafirperverlikten faydalanarak zengin oldukları halde, ona karşı bu nazik anda vazifelerini yapmaktan kaçınacak kimseler hakkında bu kanun, bütün şiddetiyle uygulanacaktır.”

Sonuçta Aralık 1942 ve Ocak 1943’te İstanbul’da çoğu gayrımüslimlere ait binlerce taşınmaz mülk el değiştirdi. 27 Ocak ile 3 Temmuz 1943 arasında, tümü gayrımüslimlerden oluşan toplam 1229 kişi çalışmak üzere Erzurum Aşkale’ye yollandı.

15 Mart 1944 tarih ve 4530 sayılı “Varlık Vergisi Bakayasının Terkinine Dair Kanun” ile o tarihe kadar tarh edilmiş, ancak tahsil edilememiş vergilerin silinmesiyle “Varlık Vergisi” uygulaması ortadan kalktı.

Esasında varlık vergisi, o dönemde savaş koşulları altında servet sahiplerinden alınan ve örnekleri İngiltere, ABD, Almanya ve İsviçre gibi ülkelerde de görülen yaygın bir uygulamadır. Söz konusu ülkelerde de savaş giderlerinin önemli bir bölümü, bir defaya mahsus olmak üzere konulan bu tür vergilerle karşılanmıştır. 

Ama Türkiye’de bazı uygulama hatalarının, ekonomiyi, medyayı ve kültür hayatını yöneten azınlıklar tarafından abartılarak takdim edilmesi nedeniyle çok olumlu sonuçları da olan, devleti pek çok konuda rahatlatan bu vergi hakkında, abartılı bir olumsuzluk algısı yaratılmıştır.

Ama şunu da kabul etmek gerekir; Varlık Vergisi vatandaşlar arasına kolayca unutulamayacak ayrılık tohumları serpmiş, azınlıkların devlete olan güveni sarsılmış, uzun yıllar yabancı sermayenin Türkiye’ye şüpheyle bakmasına yol açmıştır.

Sakarya Yenihaber

Güncelleme Tarihi: 11 Kasım 2020, 08:52
banner3
YORUM EKLE