Tarihte Bugün - 21 Kasım: Hürriyet ve İtilaf Partisi

Fazlı Köksal, İkinci Meşrutiyet döneminde iktidardaki İttihat ve Terakki Cemiyeti'ne karşı kurulan muhalefet partisi Hürriyet ve İtilaf Fırkası'nı yazdı

Tarihte Bugün - 21 Kasım: Hürriyet ve İtilaf Partisi

21 Kasım
1911- Hürriyet ve İtilaf Partisi kuruldu
1919 - Mardin şehrinin kurtuluşu.
1921 – Ermenilerce, Pasinler kazası dahilindeki Müslüman ahaliden elli üç kişinin katledildiği, Erzurum'a bağlı otuz dokuz köyde toplam bin yüz sekiz hânenin yakılıp tahrip edildiği, bin iki yüz on bes kişinin öldürüldüğü gelen raporlardan anlaşılmıştır.
1921- Meclis, Fransız kadın gazeteci Berthe Georhes-Gaulis'e, Türkiye lehindeki yazılarından ötürü teşekkür etti
1921- Bourbon Kraliyet ailesinden Don Louis Bourbon, New York'tan Mustafa Kemal'e gönderdiği mektupta, Tann'nın Mustafa Kemal'i hiç ölmeyecek olan Türk milletinin başına tam zamanında göndermiş olmasından memnun olduğunu bildirerek, gelecekte de Türklerin reisi olarak Türk medeniyetini meydana getirmesini istedi. ABD'ye gelir gelmez Türklerin haklı davasını benimsetmek için çalışmaya başladığını bildirdi, bu konuda yapabileceği şeylerin bildirilmesini istedi.
Dışişleri Bakanı Yusuf Kemal Bey, Roma Temsilcisi Cami Bey'e yazısında, İtalyan Temsilci Tuozzi'nin Ankara ile anlaşma yapmaya yanaşmayan tutumunu anlatarak bu konuda İngilizlerin parmağı olup olmadığı konusunda aydınlatıcı bilgi istedi
1922 – Lozan Konferansının ilk oturumu gerçekleşti.
1923- Atatürk’e, Türkiye Büyük Millet Meclisi kararı ile yeşil-kırmızı şeritli İstiklâl Madalyası verildi
1927 - Samsun-Amasya Demiryolu hattı işletmeye açıldı.
1938 - Atatürk'ün naaşı, törenle Etnoğrafya Müzesi'ndeki geçici istirahatgâhına getirildi.
1955 - Türkiye, İran, Irak, Pakistan ve Birleşik Krallık'ın katılımıyla Bağdat Paktı kuruldu.
1967 - Kıbrıs nedeniyle Türkiye-Yunanistan gerginliği sürüyor. Yunanistan, "Silahlı bir çatışmadan kaçınarak sorunlarımızı görüşmeler yoluyla çözmeye hazırız" açıklamasını yaptı. Genelkurmay Başkanı Orgeneral Cemal Tural, "Kıbrıs'a çıkarız, kimse kaygılanmasın; ancak zaman söyleyemem" dedi. Amerika Birleşik Devletleri Başkanı Lyndon Johnson, savaştan kaçınılması önerisinde bulundu.
1969 - İlk ARPANET hattı, Kaliforniya Üniversitesi ile SAE'deki işlemciler arasında kuruldu.
1990 - Avrupa Güvenlik ve İşbirliği Konferansı (AGİK) antlaşması Paris'te imzalandı.
2002 - Dünya güzellik yarışmasının yapılacağı Nijerya`da bir gazetede Hazreti Muhammed hakkında yayınlanan yazı yüzünden çıkan çatışmalarda 100 kadar kişi öldü, 500 civarında kişi de yaralandı.
2019 - Türk Silahlı Kuvvetleri'nin 25. Genelkurmay Başkanı Yaşar Büyükanıt sırlarıyla öldü.

Günün Olayı
Hürriyet ve İtilaf Partisi


Hürriyet ve İtilaf Fırkası, İkinci Meşrutiyet döneminde iktidardaki İttihat ve Terakki Cemiyeti'ne karşı kurulmuş olan en önemli muhalefet partisidir. Birinci Meclis-i Mebusan (1908-1912) içinde İttihat ve Terakki'ye muhalif olan çeşitli grupların birleşerek güçlü bir parti kurması fikri 1911 başlarında  gündeme getirmeye başlandı.  

Bu gruplar arasında en çok adı duyulan, "Prens" Sabahaddin Bey'in liberal-ademimerkeziyetçi çizgideki Ahrar Fırkasıydı. Mutedil Hürriyetperveran daha çok Arnavut ve Arap liberallerin desteğine sahipti. Osmanlı Demokrat Fırkası, İttihat ve Terakki'den ayrılan iki ünlü Jöntürk, Abdullah Cevdet ve İbrahim Temo tarafından kurulmuştu. Ayrıca  İsmail Kemal'in Ahali Fırkası vardı..


Bu partilerin birleşmesine karar verildi. Parti programını Ahmet Reşit (Rey) kaleme aldı. Fırkanın kuruluş beyannamesini ve programı  21 Kasım 1911 tarihinde İstanbul Valisi Emin Bey’e vermesiyle fırka kurulmuş oldu. Yönetim Kurulu üyesi olarak bildirilen isimler Miralay Sâdık Bey, Rıza Nur, Lutfi Fikri, Gümülcineli İsmâil, Şükrü el-Aselî, Dukakinzâde Basri (Gün Tekin), Muhammed Hamdi (Yazır), Mâhir Said, Rıza Tevfik, Midhat Fraşiri, İsmâil Sıdkı (Oğuzbeyoğlu), Hüseyin Sîret ve İsmâil Kemal Midhat idi.


24 Kasım'da yapılan kongrede Damat Ferit Paşa parti reisliğine seçildi. Ancak partinin aktif önderi daha çok Miralay Sadık Bey idi. 
Partinin  1911-1913 arasındaki ilk etkinlik dönemi, 23 Ocak 1913'te İttihat ve Terakki'nin Bâb-ı Âli Baskını ile hükûmeti ele geçirmesiyle sona erdi. Mondros Mütarekesi'nden sonra 10 Ocak 1919'da yapılan bir toplantıda parti  yeniden kuruldu ve Merkez-i Umumi oluşturuldu. Yeni yönetim kurulunun çoğunlukla saraya yakın yaşlı ve emekli devlet görevlilerinden oluştuğu dikkati çekiyordu. Eski genel başkan Damat Ferit Paşa partiye katılmamıştı. Eski ve aktif üyelerden Mustafa Sabri, Ali Kemal, Rıza Tevfik ve Refik Halit (Karay) parti yönetiminde görev aldılar. Basında partinin en önemli sözcüleri Ali Kemal ve Ref'i Cevat (Ulunay) idi.

Parti Programında Partinin amacı "en felsefi manasıyla hürriyete vasıl olmak" olarak tanımlanmıştı. İttihat ve Terakki'nin, Osmanlı toplumunu oluşturan çeşitli kavimleri Türkleştirmek çabası bir "hayal-i ham" olarak tanımlanıyor ve "muhtelif unsurlar arasında hakiki bir uyum ile daimi bir birlik ve dengeye ulaşmak" hedef gösteriliyordu.  "Memleket şimdiye kadar ne çekmişse hep cebirden, tazyikten" çekmişti. Bu yüzden örfi idare (sıkıyönetim) kaldırılmalıydı. İdari yapılanmada merkeziyetçi yapıdan uzaklaşılmalıydı. Dış politikada parti İngiliz dostluğundan yana idi. "Denize düşerseniz yılana sarılın, kurtulursunuz; fakat Almanya'ya sarılmayın, boğulursunuz," deniyordu.


Parti, Meclis-i Mebusanda 70 dolayında mebusun desteğine sahipti. 11 Aralık 1911'de İstanbul'da yapılan ara seçimi Hürriyet ve İtilaf Partisi adayı kazandı. 
15 Ocak 1912'de Sait Paşa bir manevrayla meclisin feshini sağladı. 20 Şubatta sonuçlanan yeni meclis seçimi, İttihat ve Terakki örgütünün ağır baskısı altında gerçekleşti; siyasi literatürde "sopalı seçim" adıyla anıldı. Seçim sonunda, altı muhalif mebus dışında Meclise sadece İttihat ve Terakki yandaşları girebildi. Etnik ve dini azınlıklar çok az temsilci çıkarabildiler. Seçim sonuçları tüm ülkede büyük tepkiyle karşılandı. Balkan ve Arap vilayetlerinde ayaklanma çalışmaları başladı. Nihayet ordu içinde kurulan Halâskâr Zâbitân [Kurtarıcı Subaylar] adlı bir grup, 16 Temmuz'da verdikleri bir muhtıra ile Sait Paşa hükümetinin istifasını sağladı. 22 Temmuz'da Gazi Ahmet Muhtar Paşa başkanlığında 
8 Ekim'de çıkan Balkan Savaşı, kısa sürede bozguna dönüştü. 29 Ekim'de Ahmet Muhtar Paşa hükûmeti kargaşalık içinde istifa etti; ancak yerine gelen Kâmil Paşa hükûmeti de H-İ ile direkt bir bağlantıdan kaçındı. 8 Kasım'da imparatorluğun ikinci kenti Selanik düştü. Kasım ortasında Edirne kuşatıldı ve Bulgar ordusu Çatalca'ya vardı.


11 Haziran 1913'te Sadrazam Mahmut Şevket Paşa'nın bir suikast sonucunda hayatını kaybetmesi, muhalefetin tamamen ezilmesine vesile oldu. Yurt dışında bulunan H-İ liderlerinin çoğu gıyaben idama mahkûm edildi. Basın ve siyaset dünyasında İttihat ve Terakki karşıtı olarak tanınan 322 kişi Sinop'a sürüldüler.


I. Dünya Savaşı'nın Osmanlı yenilgisi ile sonuçlanması üzerine Talat Paşa başkanlığındaki İttihat ve Terakki hükûmeti düştü. Hemen ardından genel af ilan edildi ve Sinop'ta ve yurt dışında bulunan sürgünler İstanbul'a dönmeye başladı. 17 Kasım 1918'de eski Tokat mebusu Mustafa Sabri Efendi'nin, Hürriyet ve İtilaf Fırkası'nın yeniden örgütlenmesine dair yazısı yayımlandı. 2 Aralık'ta Ali Kemal, Sabah'taki başyazısında hükümetin H-İ tarafından kurulmasını savundu. Bunu izleyen günlerde ülkenin çeşitli yerlerinde H-İ şubelerinin açıldığına dair haberler çıktı.
Kasım 1919'da yapılan son Osmanlı Meclis-i Mebusan seçimlerine, Hürriyet ve İtilaf Fırkası ile ondan ayrılan grupların hiçbiri katılmadı. Seçim, Sivas ve Ankara'dan yönetilen Müdafaa-yı Hukuk hareketinin kesin galibiyetiyle sonuçlandı.
 

Sakarya Yenihaber

banner3
YORUM EKLE