Tarihte bugün: 7 Eylül - Türkiye’nin İlk Devalüasyonu

Fazlı Köksal; gazetemiz için hazırladığı Tarihte Bugün köşesinde 7 Eylül'de yaşanan dikkat çeken olayları aktardı.

Tarihte bugün: 7 Eylül - Türkiye’nin İlk Devalüasyonu

7 Eylül

1566 - Kanuni Sultan Süleyman, Zigetvar Seferi'nde gut hastalığı yüzünden vefat etti. 28 Kasım 1566'da defnedildi.
1776 - Dünyada ilk kez bir denizaltı saldırısı düzenlendi. Amerikalıların imal ettiği Turtle (Kaplumbağa) adlı araç suyun altından giderek New York Limanı'nda demirlemiş bulunan İngiliz Kraliyet Donanması'nın bayrak gemisi HMS Eagle'ın altına zaman ayarlı bir bomba iliştirdi. Ancak saldırı başarısız oldu.
1782 - William Herschel, kendi tasarımı olan teleskopla Satürn Bulutsusunu keşfetti.
1812 - Moskova'ya yürüyen Napolyon, Rusları şehrin 70 mil batısındaki Borodino'da yendi.
1813 - "Sam Amca" takma ismi, ABD için ilk defa yerel bir gazetede kullanıldı.
1822 - Portekiz'in sömürgesi olan Brezilya bağımsızlığına kavuştu.
1901 - 19. yüzyılda, Batı'nın Çin üzerindeki ekonomik ve siyasi etkisine karşı çıkartılan Boxer Ayaklanması sona erdi.
1916 - İngiliz uçakları, Haydarpaşa Garı'nı bombaladı.
1920- Küçükağa, Deli Hacı, Aynacıoğullan gibi isyancılar Zile'yi bastılar 
1920 - Milli Aşireti isyancıları, 5. Tümen'in saldırısı üzerine Suriye'ye çekildiler.
1920 - İstanbul Hükümeti'nin rütbe indirimi kararnamesi. Enver Paşa zamanında yapılmış terfilerden bazıları iptal edilerek birçok subayın rütbesi indirildi. Padişah tarafından onaylanmış kararnameye göre, Mustafa Kemal'in rütbesi de kaymakamlığa (yarbaylığa) indirilmiş oldu. Mustafa Kemal, 9 Ağustos 1919'da ordudan çıkarılarak nişanları geri alınmış, 29 Aralık ı 9 ı9'da nişan ve madalyaları geri verilmiş ancak l I Mayıs l920'de idama mahkum edilmişti.
1921 -Sakarya Savaşı Türklerin lehine gelişmeye başladı. Türkler, yaptıkları keşif saldırılarında başarılar kazandılar. Ancak, Yunanlıların mevzilerini korumaya devam ediyor. Bazı Yunan birlikleri Sakarya'nın batısına çekildi.
1921 Halide Edip kendisi ile röportaj yapan AP muhabirine: İstanbul’dan kaçtığı 16 Mart 1920'den beri hayatını at üstünde geçirdiğini söyleyerek “Zaman bizim büyük müttefikimizdir. Sulh istiyoruz ve sulh istihsali için çalışıyoruz. Harp bizim için pahalıdır fakat elimizde kalmış olan yegane vasıtadır. Prensiplerimizi tahakkuka koyduğumuz zaman bizimle istihza ettiler. İki seneden beri terakkilerde bulunduk ve nihayet harbi kazanmanın arifesindeyiz. Yunanlılar dönmeye mecbur olacaklardır. Son erkeğe, son kadına kadar çarpışacağız. İstanbul'u bırakmayız.”
1922 - Yunanlılar, İzmir'i savunmayı düşünüyor. Bozdağ'dan inen çeteler, Yunanlılara önemli kayıplar verdirdiler. Ordusu yavaş hareket ettiği söylenince İkinci Ordu Kumandanı Yakup Şevki Paşa; ordusunun lağv edilmesini, kendisine bir er görevi verilmesini istedi. 14. Süvari Tümeni'nin cephane isteği, Kolordu Komutanı Fahrettin Paşa tarafından "kılıca kuvvet!" denilerek geri çevrildi.
Aydın, Germencik, Torbalı ve Turgutlu kurtarıldı.
1922 - Müttefıkler, Anadolu'nun bütünüyle boşaltılması şartını kabul ederek Yunanistan adına ateşkes teklif ettiler. İngiliz, Fransız ve İtalyan Yüksek Komiserleri, TBMM’nin İstanbul Temsilcisi Hamit Bey'i aynı anda ziyaret ederek bu önerinin en hızlı yollarla Ankara'ya ulaştırılmasını istediler. Hamit Bey durumu acele Ankara Dışişleri'ne bildirdi.
1923 - İkdam, Akşam, İleri, Tercüman-ı Hakikat, Tevhid-i Efkar, Tanin, Vatan ve Vakit gazeteleri, dizgici grevi nedeniyle çıkamayınca ortaklaşa olarak "Müşterek" gazetesi yayımlanmaya başladı. "Müşterek" gazetesi iki hafta çıktı.
1927 - Amerikalı mucit Philo Taylor Farnsworth, tamamen elektronik sistemle çalışan ilk televizyonu geliştirdi.
1940 - II. Dünya Savaşı: Nazi Almanyası, Londra'yı bombalamaya başladı. 57 gün kesintisiz devam eden gece bombardımanlarına The Blitz adı verilmişti.
1946 - Hükümet '7 Eylül Kararları' diye adlandırılan ekonomik tedbirler aldı. Türk Lirasının değeri düşürüldü; ithalattaki bazı sınırlamalar kaldırıldı. Cumhuriyet tarihinin ilk büyük devalüasyonu yapıldı. Bir Amerikan dolarının değeri 131,50 kuruştan 280 kuruşa yükseltildi.
1947 - Türkiye - Irak Dostluk Antlaşması imzalandı.
1955 – Burdur Şeker Fabrikası kuruldu
1956 - BM'de Köleliğin, Köle Ticaretinin ve Köleliğe Benzer Kurum ve Uygulamaların Kaldırılması Ek Sözleşmesi kabul edildi.
1957 - Fuat Köprülü kurucularından olduğu DP'den istila etti. Basına verdiği bir demeçte şöyle dedi: “. . . Programından ayrılmış, eski hüviyetini tamamen değiştirmiş olan bugünkü DP'den çekiliyorum. . . Demokrasi nizamına iman etmiş bütün Türk vatandaşlarının, aralarındaki her türlü ihtilafları bir tarafa atarak bu gaye (Menderes'i devirmek) uğrunda işbirliği yapmaları bir vatan borcudur.”
1958 - Ana Muhalefet lideri, CHP Genel Başkanı İsmet İnönü, "Sehpalar kurulursa nasıl işleyeceğini kimse bilemez" dedi. Demeç; Başbakan Adnan Menderes'in, "idam sehpalarında can verenlerden ders alsalar ya" açıklamasına yanıttı.
1961 - Alparslan Türkeş, Cemal Gürsel'e gönderdiği bir mektupta, Menderes ve diğer demokratların idam edilmemesini istedi. Bu mektup 19.9.1965 tarihinde Dünya ve Yeni Gazete'de açıklandı.
1977 - İstanbul'da tüp gaz kuyrukları. Tüp gaz, peşin parayla sıra numarası alınarak satılıyor.
1978 - İran'da Şah Muhammed Rıza Pehlevi karşıtı gösterilere 20 bin kişi katıldı.
1982 - Esenboğa katliamı sanığı Levon Ekmekçiyan, tek celsede idam cezasına çarptırıldı.
1985 - Kuşadası yakınlarındaki yangın söndürme çalışmalarında 14 er yanarak öldü.

Günün Olayı
Türkiye’nin İlk Devalüasyonu

7 Eylül 1946’da gerçekleştirilen ve Cumhuriyet tarihimizin ilk devalüasyonu olan düzenlemeler, iktisat tarihimizin en önemli kararlarından birisidir. 

İkinci dünya savaşı sürecinde darlıktan kaynaklanan fiyat yüksekliğine rağmen Almanya ihraç ürünlerimize talip olmuş biz de ürünlerimizi oldukça cazip şartlarda ihraç etme imkânına kavuşmuştuk.  
Ancak savaşta Almanya yenilince ihraç ürünlerimize yeni pazarlar temin etme gerekliliği oluşmuştu.  Serbest döviz piyasaları ile resmi kur arasındaki farkı gidermek üzere prim sistemi uygulanmıştı, iç piyasa fiyatlarına göre ucuza mal olan ithalât ürünlerinden %48 prim alınmış ve ihracata da %40 prim ödenmişti. 1946 Seçimlerine kadar uygulama bu şekilde sürdürüldü. 
Seöimler yapıldıktan sonra İkinci Dünya Savaşı sonrasında ortaya çıkan ABD önderliğindeki ekonomik ve siyasi değişim rüzgarlarına ayak uydurabilmek, üretimi artırmak, dış ticareti sağlıklı bir yapıya kavuşturmak ve Uluslararası Para Fonu’na (IMF) üye olabilme gibi amaçlarla 7 Eylül 1946 günü de, devalüasyon yapılmıştır. Devalüasyon sonunda dolar kuru 127 kuruş tan 280 kuruşa, sterlin 529 kuruştan 1 130 kuruşa, İsviçre Frangı 23 kuruştan 67 kuruşa ve İsveç kuronu 30 kuruştan 78 kuruşa çıkmıştı. Yani %100!ün üzerinde devealüasyon ilan edilmişti.

Ancak, uygulama süreci özellikle üretim ve dış ticaret alanlarında istenen başarı sağlanamadığından, kararlar giderek artan biçimde kapsamlı eleştirilere maruz kalmıştır. Sonuçta, 7 Eylül 1946 tarihli devalüasyon, ekonomik ve siyasi açılardan yeterli analiz yapılamadığı için temel hedeflerde başarılı olamamış, başarısız ekonomik kararlardan birisi olarak İktisat tarihindeki yerini almıştır. 

Devalüasyonun, iç piyasada gelişmeyi engelleyici helezonik etkileri olmuş, 1950 yılına kadar özel sektör yatırımları ve inşaat faaliyetleri durgun bir seyir izlemiştir. Fiyatların yüksekliği, piyasanın canlanmasını engellemiştir…

Başka nedenler de olmakla birlikte 14 Mayıs 1950 seçimlerinde iktidardaki CHP seçimi kaybetmiş,  böylece Türkiye’de radikal ekonomik kararlardan sonra iktidarın değiştiği uygulamanın ilk örneği görülmüştür. Bundan sonra 1958 devalüasyonunu 1960 ihtilali, 1971 devalüasyonunu 1974’de AP’nin seçimi kaybetmesi, 24 Ocak 1980 kararlarını 12 Eylül 1980 darbesi, 2001 krizini de 2002’de Ak Partinin iktidara gelmesi izlemiştir

Sakarya Yenihaber

banner3
YORUM EKLE
SIRADAKİ HABER